calendar 29 Nov 04:56
eye 76
comments 0
comments Manba: zarnews

Samarqand viloyati muzeyi nega "res­publika muzeyi" darajasiga ko'tarilgan?

image

Samarqandda dastlabki muzey XIX asrning ikkinchi choragida hududdagi madaniy boyliklarni muhofaza qilish, ularning xorijga chiqib ketishining oldini olish maqsadida tashkil etilgan. Bunda Hafiz Samarqandiy va Mirzo Abdulla Buxoriyning kollektsiyalari asos bo'lgan.

1874 yilda Zarafshon okrugi mahkamasida tashkil etilganSh norasmiy muzey oradan bir muddat o'tib, 1883 yilda chor Rossiyasi maʻmurlari talabi bilan yopiladi.

1896 yil 21 iyulda V.Vyatkinning faol ishtirokida viloyat statistika komiteti qoshida Samarqand muzeyi rasman tashkil etiladi. Dastlabki kunlardan statistika komiteti aʻzolari, o'lkashunos va sharqshunoslar muzeyga navbat bilan rahbarlik qilgan. Ular ichida Samarqandda muzey ishi rivoji uchun katta ishlarni amalga oshirgan, muzey direktori sifatida 1902 yildan 1911 yilgacha, so'ngra 1923 yildan 1930 yilgacha faoliyat ko'rsatgan Vasiliy Vyatkinning xizmatlari beqiyosdir.

V.Vyatkin 1869 yilda Semirecheda tug'ilgan. Ulg'aygach, Toshkentda o'qituvchilar tayyorlaydigan seminariyada o'qiydi. 1894 yilda mazkur seminariyani tamomlagach, Samarqandga yuboriladi. U oldiniga xalq o'qituvchisi bo'lib ishlaydi, ko'p o'tmay, viloyat boshqarmasiga tarjimon, keyinroq ish yurituvchi vazifasiga tayinlanadi. Ilmiy o'lkashunoslikka bo'lgan havasi uni Turkis­ton statistika komitetining Samar­qand bo'limi faoliyati bilan bog'laydi va ko'p o'tmay o'sha komitetga aʻzo qilib saylanadi hamda uning kutubxo­nasini boshqaradi.

V.Vyatkinning viloyat statistika komitetidagi faoliyati keyinchalik uning qoshida tashkil etilgan muzey bilan bog'lanadi. U 1902 yilda Samarqand muzeyiga rahbarlikni boshlar ekan, Afrosiyob shahristonida va boshqa hududlarda olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida yig'ilgan ashyolar hisobiga Samarqand muzeyi kollektsiyalarini boyitib boradi. Dastlabki vaqtda cherkov binosidagi kichik bir xonada tashkil etilgan muzey kollektsiyalarining ko'payib borishi uchun alohida bino barpo etishni taqozo qiladi. Shu maqsadda V.Vyatkin saʻy-harakati bilan 1901 yilda ko'tarilgan ushbu muammo 1911 yilda o'z yechimini topadi. Muzey uchun maxsus bino (hozirgi Abu Rayhon Beruniy nomidagi axborot-resurs markazi) qurib bitkaziladi va muzey yangi binoga ko'chiriladi.

XX asr boshlarida V.Vyatkin viloyat statistika komiteti va Samarqand muzeyida etnografiya hamda arxeologiya sohasida yetakchi olim hisoblangan. Arxiv manbalariga ko'ra, Samarqand muzeyiga V.Andreyev rahbarlik qilgan vaqtda V.Vyatkin statistika komiteti aʻzosi sifatida Samarqand muzeyining ilmiy-maʻrifiy ishlarida qatnashib, qadimgi Sharq va etnografiya, Turkiston xalqlari tangalari va medallari bo'limlari katalogini tuzish ishlariga masʻul etib tayinlangan. Samarqand muzeyi dastlab viloyat statistika komiteti muzeyi sifatida ish boshlagan. Komitet aʻzolari bir vaqtning o'zida muzey xodimlari sifatida ham faoliyat olib borishgan.

Samarqand yodgorliklarini asrab-avaylash, ularni ilmiy ro'yxatga olish borasidagi ishlari tufayli V.Vyatkin viloyat gubernatori tomonidan yiliga 600 rubl maosh bilan Samarqand yodgorliklarining kuzatuvchisi etib tayinlanadi. Ilm-fan rivojiga qo'shgan hissasi inobatga olinib, Rus komitetining muxbir aʻzosi etib saylanadi. V.Vyatkin o'zining arxeologik tadqiqotlari natijasida yig'ilgan buyumlarni imkoniyat darajasida Samarqand muzeyida qoldirishga harakat qilgan. Chunki o'sha vaqt­da mahalliy boshqaruv tomonidan ilmiy loyihalar qo'llab-quvvatlanmagan, markazdan kelgan turli ilmiy tashkilotlar o'z mablag'lariga tashkil etgan arxeologik ekspeditsiyalar natijasida qo'lga kiritilgan madaniy boyliklarni Rossiya imperiyasining turli muzeylariga olib keti­shar edi. 1904 yil yozida Afrosiyob xarobalarida olib borilgan qazish ishlari natijasida loydan, shishadan, temirdan yasalgan buyumlar va koshinlar topiladi. Topilmalarning yarmi imperator arxeologiya komissiyasi talabi bilan Ermitajga olib ketilgan. Qolgan yarmi esa V.Vyatkinning harakatlari tufayli Samarqand muzeyida qoldiriladi. V.Vyatkin 1908-1909 yillarda doimiy yo'ldoshi samarqandlik olim Abu Said Maxsum ko'magida Ulug'bek rasadxonasining o'rnini aniqladi. Rus arxeologiya jamiyati 1910 yilda Ulug'bek rasadxonasi qoldiqlarini topganligi uchun uni akademik V.Rozen nomidagi oltin medal bilan, hamrohi Abu Said Maxsumni esa Rus komiteti 100 rubl bilan mukofotlaydi.

V.Vyatkin 1923-1930 yillarda ikkinchi marta Samarqand muzeyiga rahbarlik qilgan paytlari­da ilmiy tadqiqot ishlari viloyat doirasidan chiqib, respublikaga yoyiladi. Jumladan, 1927-1929 yillarda uning rahbarligida Termiz va Xorazmga ekspeditsiyalar tashkil etiladi. Ekspe­ditsiyalar natijasida ko'plab noyob madaniy boyliklar yig'iladi. Endilikda Samarqand muzeyida yig'ilgan kollektsiyalar butun respublika hududiga daxldor edi. Shu tufayli muzey «viloyat muzeyi» darajasidan «res­publika muzeyi» darajasiga ko'tariladi. Samarqand muzeyi respublika muzeyi maqomini olib, «O'zbekiston markaziy davlat muzeyi» deb atala boshlaydi.

V.Vyatkinning hayotligida yig'ilgan, turli davrlarga oid mis va kumush tangalar, turli sopol idishlar bo'laklari va gipsdan ishlangan buyumlardan iborat 559 dona arxeologik ashyo 1933 yilda Samar­qand muzeyiga topshiriladi, kollektsiyaning bir qismi esa Ermitajga yuboriladi. Uning 190 tomdan iborat qo'lyozmalari O'zbekiston davlat xalq kutubxonasiga topshiriladi. Shu yilning o'zida mazkur kutubxona­ning Sharq qo'lyozmalari bo'limiga o'tkaziladi. Ushbu kollektsiyaning dastlab alfavitli ro'yxati, keyinchalik yalpi ro'yxati tuziladi, unda noyob qo'lyozmalar mavjud. XVI asr, jumladan, shayboniylar davri qo'lyozmalari va O'rta Osiyoda darveshlar qo'zg'oloniga doir adabiyotlar ancha to'la mujassamlashgan edi. 700 ga yaqin sud va notarial xarakterdagi va samarqand­lik qozi Mulla Bek Muhammad Umarbiyga mansub bo'lgan (1588-1591 yillar) hujjatlarni o'z ichiga olgan XVI asr to'plami ayniqsa, qimmatli. 1943 yilda ushbu kollektsiya Abu Rayhon Beruniy nomidagi O'zFA Sharq­shunoslik institutiga topshiriladi.

Afsuski, V.Vyatkin tadqiqotlarining ko'pchiligini qog'ozga tushirmagan yoki nashr ettirmagan. ­Uning vafotidan so'ng olimning shaxsiy arxivi turmush o'rtog'ining roziligi bilan 1936 yilda Termizdagi Surxon­daryo davlat okrug muzeyiga olib ketiladi. Biroq tegishli dalolatnomalarda shaxsiy arxiv ro'yxati keltirilmagan. 1947 yil sentyabr oyida O'zbek xalqi madaniyati respublika muzeyi (o'sha paytda Samarqand muzeyi shunday atalgan) mudiri M.Yusupov tashabbusi bilan V.Vyatkinning shaxsiy arxivi Samarqand muzeyiga olib kelinadi. Bu yerda ham arxiv ro'yxati keltirilmagan. Shuning uchun olimning shaxsiy arxivida qanday hujjatlar bo'lganligini tasavvur qilish qiyin. Hozirgi vaqtda Samarqand davlat muzey-qo'riqxonasida V.Vyatkinning «Samarqand meʻmoriy yodgorliklari», «Buxorodagi Amir Ismoil maqbarasi» asarlari qo'lyozma nusxalari saqlanadi. Ushbu asarlar va olimning arxeologik kollektsiyasi katalogi muzey-qo'riqxona xodimlari tomonidan nashrga tayyorlanmoqda.

Mahmudxon Yunusov,

Samarqand davlat muzey-qo'riqxonasi bosh muhofizi.


Doʻstlaringiz bilan ulashing

04 Jan 21:00
 
44
0
postda.uz

KO‘PRIK

Bir kuni akaning eshigi taqilladi. Ostonada katta yoshli odam turardi... – Men ustaman, ish qidirib yuribman. Balki, hovlingizda menbop yumush topilib qolar, – dedi.– Ha, albatta. Hovlini kesib o‘tgan ariqni ko‘ryapsizmi? O‘tgan haftada ukam kovlatdi, o‘zicha hovlini ajratib, yerni chegaralab qo‘ydi. Bu yerda yetarlicha taxta bor, – dedi omborxonaga ishora qilib. – Hovlini butkul ajratish uchun o‘sha ariq bo‘ylab to‘siq qurib bering. Usta darhol ishga kirishdi

09 Feb 05:00
 
18
0
xs.uz

“... Har vaʼdaki, aylasa vafodur anga shart”

Xususan, buyuk ajdodimiz sheʼriyatda gʻazaldan tashqari oʻz davrida keng tarqalgan lirik janrlarning turli koʻrinishlardagi takomiliga erishar ekan, estetik tamoyillarning yangi qirralarini namoyish etadi.Jumladan, 'Badoeʼ ul-bidoya' devonidan 85 ruboiy oʻrin olgan va ularning aksariyati ruboiyi-taronadir. Bu ruboiylar orasida tabiat moʻjizalarining goʻzal tasviri berilgan moʻjaz lavhalar uchraydi:Suv koʻzgusini bogʻ aro aylarda shitobSiymob qilur erdi taharruk bila tob.Day qildi bu s

18 Jan 19:05
 
51
0
xs.uz

“Nasxi Buxoriy” xatini kim ixtiro qilgan?

Ular orasida Buxoro xattotlik maktabi alohida ajralib turadi. U XVI'XVII asrlarda taraqqiyotning yangi bosqichiga koʻtarildi. Mashhur xattotlar yetishib chiqdi. Buni bir jihatdan mazkur davrda Buxoroda madaniy hayot maʼlum darajada rivojlanish pillapoyasiga koʻtarilgani bilan ham izohlash mumkin. Aynan shu davrda Hirot xattotlari va musavvirlaridan bir qismi Buxoroga keladi. Pirovardida Buxoroning oʻziga xos boʻlgan yangicha kitobat va husnixat sanʼati rivoj topadi.XVI'XVII asrlarda yashab

13 Jan 14:25
 
37
0
postda.uz

«ЗЕЛЕНАЯ» ЭКОНОМИКА – ОСОБЕННОСТИ И ФАКТОРЫ РАЗВИТИЯ

Урок духовности и просвещения По инициативе главы нашего государства пять лет назад начаты масштабные работы по коренному реформированию энергетического сектора страны. Поставлены перспективные цели и задачи по развитию возобновляемых источников энергии (ВИЭ), в закон