calendar 10 Jan 19:06
eye 71
comments 0
comments Manba: xs.uz

Buxoroning qadimiy darvozalari nechta boʻlgan?

image
Bugungi kunda ayrim fuqarolar, hatto ziyolilar oʻrtasida Buxoro darvozalari soni 11 tami yoki 12 ta degan masala bahs-munozaraga sabab boʻlmoqda. Yanglish raqamlar tilga olinyapti.

Mazkur masalada manbalar, ilmiy-tarixiy adabiyotlar, arxiv maʼlumotlaridan xabardor tarixchilar fikri muhim ahamiyatga ega, albatta. Shaharsozlikdagi muhim element sanalgan devor, darvoza, ark, saroy, hammom, tim va toqlar soni aniq boʻlib, shahar haqidagi deyarli barcha manbalarda bular qayd etiladi. Mana, hozirgacha Toshkent shahrida 12 ta, Xiva Ichanqalʼada 4 ta darvoza boʻlganligi yaxshi maʼlum. Xuddi shunday Buxoro shahri darvozalari soni 11 ta. Bu inkor etib boʻlmaydigan haqiqat. Sababi, darvozalar nomi, joyi, surati va koʻrinishi maʼlum.

Ilk oʻrta asrlarda shahriston 18-20 gektar hududni egallab, 7 darvozali boʻlgan. Ular darvozai bozor, darvozai shahriston, darvozai Bani Saʼd, darvozai Bani Asad, Darvozai Kabiriya, darvozai Hafs, darvozai Nav nomlari bilan atalgan. Keyinchalik, shahar devori kengaytirilishi natijasida darvozalar soni oshib borgan.

Shahar devori oxirgi marotaba 1540-1549-yillarda shayboniylar sulolasi vakili Abdulazizxon davrida kengaytirilgan. Natijada shahar umumiy maydoni 440-450 gektarni tashkil etgan va darvozalar 11 taga yetgan. Darvozalar soni XX asr boshlarigacha shu holatda oʻzgarmay kelgan. Devor boʻylab joylashgan 11 darvoza orqali shaharga kirish-chiqish nazorat qilingan va mustahkam qoʻriqlangan. Yarim aylana silindrsimon shakldagi qoʻsh minorali darvozalar shom namozidan keyin yopilib, bomdod namozidan soʻng ochilgan.

Ayrimlar Ark darvozasini ham shahar darvozalari qatoriga qoʻshib, ular sonini 12 ta deb atashadi. Bu mutlaqo xato. Ark qalʼasining 800 metrli devori mavjud va u ikki darvozali boʻlgan. Shaharning 555 gektarlik maydonni oʻrab turuvchi devor uzunligi esa 12 kilometrni tashkil etgan. Oʻz-oʻzidan koʻrinib turibdiki, bir-biriga dahli boʻlmagan ikki devor bor: Ark qoʻrgʻoni ihotasi va shahar ihotasi. Shu sababdan ham Arkni shahar ichidagi shaharcha deb atashadi.

Agar Ark darvozasi umumiy roʻyxatga qoʻshiladigan boʻlsa, nega uning ikkinchi darvozasi ham aytilmaydi. Ark hisorining gʻarbiy darvozasi ' Registon, sharqiy darvozasi ' Goʻriyon deb nomlangan. Hozirda faqat Registon darvozasi saqlangan. Siyovush Vali dafn etilgan Goʻriyon darvozasi esa buzib tashlangan va ustidan devor tiklangan.

Buxoro haqidagi koʻplab tarixiy asarlar, manbalar, ilmiy adabiyotlar, esdalik va kundaliklar, xarita va chizmalarda darvozalar haqida yetarli maʼlumotlar berilgan. Masalan, 1812-1813-yillarda Oʻrta Osiyoga sayohat qilgan hind sayyohi Mirza Izzatulla oʻz koʻzi bilan Buxoroning 11 darvozasini koʻrib, sharqiy tomondan boshlab har biri qanday nomlanganini kundaliklarida qayd etadi:

Har bir darvoza maʼlum maʼno va vazifalarga ega boʻlgan. Masalan, Mozori sharif darvozasi ' sharofatli mozorga olib boradigan darvoza deb atalgan. Mahalliy aholi uni 'Dari Mozor' yoki 'Dari mozori Bahouddin' deb atashgan. Chunki shu darvoza orqali chiqib Qasri Hinduvon qishlogʻidagi Bahouddin Naqshband ziyoratgohiga borilgan.

XIX asr ikkinchi yarmi va XX asrda Buxoro shahrining koʻplab mukammal topografik xaritalari tuzilgan boʻlib, ularda shahar darvozalari soni, oʻrni va nomi aniq koʻrsatilgan. 1911-1912-yillarda Turkiston harbiy batalyoni leytenanti Parfenov va kapitan Feninlar tomonidan tayyorlangan xaritada Buxoro shahridagi 547 ta topografik punkt va binolar qatorida 11 darvoza nomi koʻrsatilgan. 1933-yilda mazkur shahar plani Turkiston harbiy okrugi shtabi tomonidan nashr etilgan. Bu muhim ilmiy, amaliy ahamiyatga ega shahar chizmasi hozirda nufuzli muzey fondlari va kutubxonalarida saqlanmoqda.

Bugungi kunga qadar faqat Qorakoʻl va Talipoch darvozalari saqlanib qolgan. Soʻnggi yillarda Hazrati Imom, Samarqand, Salloxona va Shayx Jalol darvozalari oʻz oʻrnida qayta tiklandi.

Darvozalarning shaharning hozirgi kundagi qaysi hududida joylashganini eslatish foydadan xoli emas.

Buxoro darvozalari xususida shaharning har bir guzarini qadamma qadam aylangan etnograf olima Olga Aleksandrovna Suxareva, shahar arxitektura yodgorliklarini sinchiklab oʻrgangan sanʼatshunos Lazar Izrailovich Rempel, arxeologlar В.А.Шишкин, С.Н.Юренов, oʻlkashunos Musojon Saidjonov, Umnyakov asarlaridan ham koʻplab misollar keltirish mumkin.

Buxoro ' jahonga mashhur shahar. Bejizga unga Rim tengdoshi, Sharq Venetsiyasi, deya taʼrif berilmagan. Qadim kent tarixini jahon ilmiy jamoatchiligi, hatto sayyohlar ham bilishadi. Ammo shahar darvozalari soni 12 emas, 11 taligini ayrim buxoroliklarning oʻzlari bilmasligi xijolatli holat hisoblanadi.

Olamga ziyo taratgan jonajon shaharlarimiz tarixini oʻrganaylik. Oʻrganish esa bizni xatoliklarga yoʻl qoʻyishdan asrab qoladi.

Shavkat BOBOJONOV,

Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika

universiteti dotsenti vazifasini bajaruvchi,

tarix fanlari boʻyicha falsafa doktori


Doʻstlaringiz bilan ulashing

23 Apr 03:36
 
18
0
xs.uz

«Yoshlar ovozi» tanlovining gʻoliblari Boʻzatov festivalida qatnashadi

Botir MADIYOROV/'Xalq soʻzi'. Аyni kunlarda mamlakatimizning barcha hududlarida isteʼdodli yigit-qizlarni aniqlashga qaratilgan 'Yoshlar ovozi' tanlovining hududiy bosqichlari boʻlib oʻtmoqda.Vazirlar Mahkamasining joriy yilning 16-fevraldagi majlisi bayoniga koʻra, yangi avlodning boʻsh vaqtini mazmunli oʻtkazish maqsadida 15-30-aprel kunlari yurtimiz boʻylab 'Besh tashabbus olimpiadasi' doirasida 'Yoshlar ovozi' tanlovi oʻtkazilyapti. Tanlovda ishtirokchilar maqom, baxshichilik, anʼ

11 Apr 13:55
 
20
0
postda.uz

Iskandarning bo‘sh ketgan qo‘li

Hamma iqlimlarni qo‘lga kiritgan shoh Iskandar jahon mamlakatining taxtiga ega bo‘ldi. U borib olmagan biron yer qolmadi. Biron yer qolmadiki, u bormagan bo‘lsin. Dunyodagi hamma yer va suv uning hukmiga o‘tib, xo‘lu quruq buyrug‘ining qavzasiga tushdi.Osmonning ko‘k gumbazi ustida xutba o‘qib, adolat tamg‘alarini (oltin, kumushga emas), yulduzlarga urdi. Shohlar o‘z ixtiyorlari bilan unga qul bo‘lishdi; unga qul bo‘lish bilan ular faxrlandilar.U ham shoh edi, ham valiy.

07 Mar 20:07
 
28
0
postda.uz

MILLAT TAQDIRIGA BAG‘ISНLANGAN ASAR

Bugun IIV markaziy apparati xodimlari madaniy hordiq chiqarish hamda ma'naviyati va ma'rifiy bilimlarini boyitish maqsadida poytaxtimizda joylashgan Abror Hidoyatov nomidagi O‘zbek davlat drama teatriga borishdi.Xalqimiz iborasi bilan aytganda, mazkur ibratxonada osoyishtaligimiz posbonlari uchun teatr ijodiy jamoasi tomonidan sahnalashtirilgan spektakl' namoyish etildi.Jadid bobolarimiz hayotidan hikoya qiluvchi “Turkiston bolalari” nomli sahna asari zamirida yotgan o‘sha davrdagi ijtim

07 Mar 20:09
 
24
0
qalampir.uz

Yulduz Rajabova va Burak O‘zchivit bitta serialda rol o‘ynadi

“Boyvachcha kuyov”, “Mendirman Jaloliddin”, “Oyqiz” kabi ko‘plab filmlardagi roli bilan tanilgan o‘zbek aktrisasi Yulduz Rajabova turkiyalik mashhur aktyor Burak O‘zchivit bilan bitta serialda suratga tushdi. Buni Burakning Instagram'dagi sahifasiga joylangan anonsda ham ko‘rish mumkin. Qayd etilishicha, Yulduz Rajabova turkiyalik rejissyor Mehmet Bozdag‘ rejissyorligida suratga olingan "Hukmdor Usmon" tarixiy serialining yangi